Nghệ thuật & Lịch sử,  Nhật Bản

Ukiyoe (浮世絵) – Văn hóa nghệ thuật từ thời Edo

Nói ra thì hơi xấu hổ, nhưng mà tui biết đến Ukiyoe sau khi đã đến Nhật được tận… nửa năm. Vào một ngày đẹp trời mùa xuân, hoa anh đào rơi chíu chíu, tui dạo Osaka với Nana và nó hỏi “Này là gì vậy Phương-chan?”

Khỏi phải nói, tui quê độ hết sức, vì tui đứng ra làm… hướng dẫn viên cơ mà. Hướng dẫn viên kiểu này có mà mất việc!

Ậm ờ xong tui cũng phải thú nhận “Tao cũng không biết nữa, vô cái bảo tàng này ngó cái là biết liền chớ gì!”

Yeah, và đó cũng là lần đầu tiên tui bước vô một bảo tàng trưng bày tranh.

10 điều về Ukiyoe

Ukiyoe #1 Ukiyoe là gì?

Ukiyoe là một thể loại nghệ thuật Nhật Bản xuất hiện vào cuối thế kỷ 17, phát triển đến thế kỷ 19 và rất phổ biến với tầng lớp thương gia.

Cắt nghĩa về “ukiyoe” khá là trừu tượng. Thuật ngữ ukiyo (浮世) có thể được dịch là “thế giới ảo mộng phù du”, đồng âm với một thuật ngữ Phật giáo cổ đại mang ý nghĩa “thế giới đau khổ và đau buồn”; đôi khi được dùng với nghĩa “khiêu dâm” hoặc “sành điệu” để mô tả tinh thần khoái lạc của thời bấy giờ.

Asai Ryōi (một nhà văn nổi tiếng) đã tôn vinh tinh thần này trong tiểu thuyết của ông Ukiyo Monogatari (Những câu chuyện về thế giới ảo mộng phù du):

“Chỉ sống trong khoảnh khắc, thưởng trăng thức tuyết, hoa anh đào và lá phong, hát những bài hát, uống rượu sake và thả bản thân trôi nổi, không quan tâm đến viễn cảnh nghèo đói sắp xảy ra, vô tư lự, như một quả bầu mang theo dòng sông – chính là ukiyo”

Còn e (絵) có nghĩa là bức tranh.

Ukiyoe là những bức tranh ghi lại thế thời phù du/dâm dục của Edo.

Định nghĩa là thế thôi chứ nó cũng có phần dâm dục thật 😐

Ukiyoe #2 Trở thành “văn hóa đại chúng” của nước Nhật

yakushae-bijinga

Hồi đầu mới xuất hiện vào cuối thế kỷ 16, ukiyoe có nội dung chủ yếu là mô tả cuộc sống hàng ngày ở Kyoto. Đến thế kỷ 18 thì trở thành một loại hình nghệ thuật độc đáo phát triển mạnh ở Nhật Bản trong thời kỳ Edo! (mà một phần nhờ vào những tiến bộ trong kỹ thuật in mộc bản).

CÁC CHỦ ĐỀ THỊNH HÀNH THỜI KÌ NÀY: Yakushae (役者絵 – Tranh các nghệ sĩ Kabuki) và Bijinga (美人画 – Tranh mỹ nhân)

Ngoài ra những cuốn sách vẽ hình (絵本, ehon) của các nghệ sĩ ukiyo-e cũng được phát hành rộng rãi.

Ukiyoe #3 Thành công sớm, xuống dốc cũng nhanh

Thành công sớm nhất là vào những năm 1670 với những bức tranh của Hishikawa Moronobu và những bản in mỹ nhân đơn sắc. Màu sắc trong các bản in xuất hiện dần dần, lúc đầu được thêm bằng tay. Đến những năm 1740, các nghệ sĩ như Okumura Masanobu đã sử dụng nhiều bản khắc gỗ để in các vùng màu. Những năm 1760, sự thành công của bản in của Suzuki Harunobu đã mở ra thời kì sản xuất đầy đủ màu sắc trở thành tiêu chuẩn, mỗi bản in được thực hiện với nhiều khối màu khác nhau.

Kanagawa Oki Nami Ura - hoeido tokaido

Các chuyên gia đã đánh giá cao chân dung của những người đẹp và diễn viên của các bậc thầy như Kiyonaga, Utamaro và Sharaku xuất hiện vào cuối thế kỷ 18. Vào thế kỷ 19, có một số bậc thầy được nhớ đến nhiều về tranh phong cảnh: Katsushika Hokusai – tác giả của bức tranh sóng lớn ngoài khơi (Kanagawa Oki Nami Ura) là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của nghệ thuật Nhật Bản; và Utagawa Hiroshige – được chú ý nhất cho loạt tác phẩm Hoeido Tokaido (Năm mươi ba điểm dừng của Tōkaidō).

Sau cái chết của hai bậc thầy này, cộng với cuộc Phục hưng Meiji (明治維新, Meiji Ishin) năm 1868, sản xuất ukiyoe đã xuống dốc không phanh, bị giảm mạnh về số lượng và chất lượng. Quá trình Tây phương hóa nhanh chóng của thời kỳ Meiji sau đó đã đẩy in mộc bản phục vụ cho báo chí và đối mặt với sự cạnh tranh từ nhiếp ảnh. Các học viên của ukiyoe thuần túy trở nên hiếm hơn và thị hiếu bị thay đổi. Các nghệ sĩ tiếp tục sản xuất các tác phẩm đáng chú ý nhưng đến thập niên 1890, truyền thống ukiyoe đã biến mất.

Ukiyoe #4 Hầu hết các tác phẩm là tranh in

Lúc đầu ukiyoe được vẽ bằng sumi (墨 – mực đen). Sau đó, màu sắc được thêm vào, và khi số lượng màu tăng lên và các bức tranh trở nên phức tạp hơn, kỹ thuật in bằng bản khắc gỗ được phát triển để sản xuất hàng loạt các bản in có cùng thiết kế. Chỉ có một vài màu được sử dụng trong các bản in đầu tiên, nhưng khi kỹ thuật được cải thiện, ukiyoe trở nên nhiều màu sắc và tinh tế hơn.

woodblock printing

Tạo bản in mộc bản là một quá trình gồm ba giai đoạn:

(1) vẽ một thiết kế bằng mực,
(2) khắc thiết kế lên các khối gỗ
(3) bôi mực màu lên các khối và ép các tờ giấy lên chúng để in thiết kế

Giai đoạn in ấn được thực hiện bằng tay nhưng việc sao chép lại cùng một thiết kế trở nên dễ dàng hơn nhiều so với trước đây.

Các nghệ sĩ hiếm khi tự chạm khắc mộc bản để in vì toàn bộ quá trình mất rất nhiều công sức. Thay vào đó, quy trình sản xuất được phân chia giữa các chuyên gia: nghệ sĩ thiết kế các bản in; thợ khắc, chặt gỗ; người phụ trách khâu in ấn các bản khắc gỗ lên giấy; và nhà xuất bản, người đã tài trợ, quảng bá và phân phối các tác phẩm.

Các bản in được sản xuất hàng loạt theo cách này đã được lưu hành rộng rãi trong công chúng, và ukiyoe đã phát triển thành một loại hình nghệ thuật phổ biến.

Ukiyoe #5 Ukiyoe từng sử dụng các nguyên tắc sáng tác của hội họa cổ điển Trung Quốc

Ukiyoe thời kỳ đầu có phối cảnh học theo phong cách phương Tây, còn bố cục thì học theo phong cách Trung Quốc – đã được sử dụng trong các bức tranh Phật giáo (một hình lớn được đặt ở phía trước, nhỏ hơn ở giữa, và nhỏ hơn ở hậu cảnh). Điều này có thể được nhìn thấy trong bức tranh Sóng lớn của Hokusai, với một chiếc thuyền lớn ở phía trước, phía sau nó nhỏ hơn và một Núi Phú Sĩ nhỏ phía sau. Dần dần những nghệ sĩ ukiyoe thời kỳ đầu đã rũ bỏ ảnh hưởng của Trung Quốc để phát triển thành hội họa của Nhật Bản.

chinese color in ukiyoe

Ukiyoe đạt đến đỉnh cao vào cuối thế kỷ 18 với sự ra đời của các bản in đầy màu sắc, được phát triển sau khi Edo trở lại thịnh vượng dưới thời Tanuma Okitsugu. Những bản in màu phổ biến này được gọi là nishiki-e (錦絵 tranh gấm) vì màu sắc rực rỡ của chúng có vẻ giống với gấm Shuchiang nhập khẩu từ Trung Quốc, được biết đến trong tiếng Nhật là Shokkō nishiki.

Ukiyoe #6 Mực vẽ được làm bằng khoáng chất hoặc chất hữu cơ

color

Trong tranh vẽ, khi không bị giới hạn bởi các kỹ thuật in ấn thì các họa sĩ có nhiều đất diễn hơn trong mỗi tác phẩm của riêng mình. Các họa sĩ Ukiyoe ưa thích màu sắc tươi sáng, sắc nét. Mực sumi của các họa sĩ vẽ là các sắc tố làm từ khoáng chất hoặc các chất hữu cơ như hồng hoa, vỏ sò, chì, chu sa. Sau còn nhập thêm thuốc nhuộm tổng hợp từ phương Tây như xanh Paris và xanh phổ (màu xanh được sử dụng trong bức Sóng lớn). Cuộn giấy kakemono bằng lụa hoặc giấy, sổ tay makimono hoặc bức bình phong gấp byōbu là những mặt để vẽ phổ biến nhất.

Ukiyoe #7 Các bản in khắc gỗ cũng được giao dịch mua bán

Nhà xuất bản có thể sử dụng lại mộc bản để kiếm lời mà không phải trả thêm cho họa sĩ hoặc thợ khắc gỗ. Các bản khắc gỗ cũng được giao dịch hoặc bán cho các nhà xuất bản hoặc hiệu cầm đồ khác. Các nhà xuất bản thường là nhà cung cấp và thường bán các sản phẩm của nhau trong cửa hàng tự mở. Ngoài con dấu của họa sĩ, các nhà xuất bản cũng đánh dấu các bản in bằng con dấu của riêng họ. Một số logo đơn giản, một số khác khá phức tạp, kết hợp một địa chỉ hoặc thông tin khác.

Ukiyoe #8 Ukiyoe đa dạng về thể loại

Khi ukiyoe phát triển thành nghệ thuật phổ biến, các chủ đề liên quan đến tính giải trí đã được đưa lên tranh ảnh.

style-ukiyoe-1

» Yakushae (役者絵) – Tranh các nghệ sĩ Kabuki trong các vai phổ biến, nhà hát và khán giả xem kabuki, giống như áp phích poster của các ngôi sao điện ảnh mà ngày nay

» Bijinga (美人画) – Tranh minh họa phụ nữ xinh đẹp của Edo. Bạn có thể nghĩ về họ như hình ảnh của người phụ nữ thành thị lý tưởng, Những người phụ nữ được miêu tả thường là hầu gái và geisha lúc rảnh rỗi, và quảng bá các trò giải trí được tìm thấy ở các quận giải trí Yoshiwara Edo

» Kachoue (花鳥画) – Tranh hoa lá chim muông. Mặc dù thể loại này không chỉ dành cho hoa hay chim, và hoa và chim không nhất thiết phải xuất hiện cùng nhau.

» Shibaie (芝居絵) – Tranh các cảnh trong vở kịch

» Giga (戯画) – Tranh hí hoạ, hài hước

» Shunga (春画) – Tranh khiêu dâm

style-ukiyoe

» Mushae (武者絵) -Tranh khắc họa những anh hùng mạnh mẽ, những chiến binh anh hùng, những nhân vật phi thường, những vị tướng quân đội và những trận chiến trong lịch sử và huyền thoại.

» Sumoe (相撲絵) – Tranh chân dung của các đô vật sumo, các trận đấu sumo và lễ trao nhẫn của các đô vật sumo.

» Fukeiga (風景画) – Tranh của các địa điểm nổi tiếng và cảnh quan.

» Fuzokuga (風俗画)– Tranh về thời đại, ví dụ như cuộc sống hàng ngày và xu hướng.

» Kyokunga (教訓画) – Tranh châm ngôn

» Fushiga (風刺画) – Tranh biếm họa

» Kyozaiga (教狂画) – Hình ảnh hướng dẫn, tài liệu giảng dạy

Ukiyoe #9 Ảnh hưởng đến nghệ thuật phương Tây

vangogh-monet

Vào khoảng cuối thế kỷ 19, các họa sĩ châu Âu đã bắt gặp các bản in ukiyoe đang được sử dụng làm giấy gói. Họ đã bị ấn tượng mạnh mẽ bởi những đường cong biểu cảm, sử dụng màu sắc táo bạo và thiết kế tự do của ukiyoe. Cho đến lúc đó, các nghệ sĩ châu Âu và Hoa Kỳ chưa bao giờ bắt gặp các loại kỹ thuật mà các nghệ sĩ ukiyoe đã sử dụng. Vì vậy Ukiyoe có ảnh hưởng lớn đến các họa sĩ trường phái ấn tượng như Vincent van Gogh và Claude Monet.

Ukiyoe #10 Bảo tàng mỹ thuật thường xuyên trưng bày Ukiyoe ở Osaka là duy nhất trên thế giới

Bảo tàng mỹ thuật Kamigata Ukiyoe

Bảo tàng mỹ thuật Kamigata Ukiyoe là bảo tàng mỹ thuật tư nhân nằm phía trước chùa Hozen-ji ở quận Namba, ngay khu Dotonbori. Bảo tàng có 4 tầng. Từ cổng vào, theo lối cầu thang sẽ đi thẳng lên tầng 2, 3, 4. Những tầng này được dùng để tổ chức các sự kiện như triển lãm tranh theo kế hoạch (3 tháng sẽ thay đổi chủ đề một lần); triển lãm công cụ chế tác, bản khắc gỗ; triển lãm ảnh khu phố Dotonbori đầu thời kì Showa; trải nghiệm chế tác tranh Ukiyoe. Sau khi tham quan xong tầng 4 sẽ có một lối ra dẫn xuống tầng 1 có bán các sản phẩm của bảo tàng.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Top